Kazakistan, Orta Asya’dan Orta Doğu’ya uzanan transit stratejisinde kritik bir adımı yeniden teyit etti; İran’ın en büyük ticari limanı olan Shahid Rajaee Port’ta özel bir taşımacılık ve lojistik terminali kurma planını resmen gündemde tuttuğunu açıkladı. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kassym-Jomart Tokayev, 11 Aralık’ta Astana’da düzenlenen Kazakhstan–Iran Business Forum’da yaptığı konuşmada, bu terminali ülkenin uzun vadeli lojistik vizyonunun kilit projelerinden biri olarak tanımladı.
Tokayev’e göre Kazakistan–Türkmenistan–İran demiryolu hattı üzerindeki yük hacimleri 2030 yılına kadar iki katına çıkabilir. Kazakistan, bu artışı sürdürülebilir biçimde yönetebilmek için Shahid Rajaee’de planlanan Kazak terminalini demiryolu–denizyolu entegrasyonunu sağlayacak temel altyapı unsuru olarak konumlandırıyor. Cumhurbaşkanı Tokayev, Kazakistan’ın kendisini “Avrasya’nın kilit taşımacılık ve lojistik merkezlerinden biri” olarak gördüğünü vurguladı.
Avrasya Transitindeki Rol ve İran Boyutu
Tokayev, konuşmasında Çin–Avrupa arasındaki yük taşımalarının yaklaşık %85’inin Kazakistan topraklarından geçtiğini hatırlattı. Bu bağlamda Kazakistan, İran’ı yalnızca ikili ticaret ortağı olarak değil, aynı zamanda açık denizlere erişim sağlayan stratejik bir kapı olarak değerlendiriyor. İran üzerinden Basra Körfezi’ne ve daha geniş küresel pazarlara erişim, Kazakistan’ın Rusya dışı alternatif transit hatları geliştirme hedefleriyle örtüşüyor.
Planlamacılar, terminalin Kazakistan ihracatına doğrudan deniz çıkışı sağlamasını ve aynı zamanda diğer Orta Asya ülkelerinden gelen transit yükleri desteklemesini öngörüyor. Bu yapı, Kazakistan–Türkmenistan–İran demiryolu hattını çok modlu (rail–sea) bir lojistik zincire dönüştürecek.
Limanlar Arası Bağlantılar ve Kapsam Genişlemesi
Kazakistan, İran ile yalnızca Shahid Rajaee üzerinden değil, daha geniş bir liman ağı üzerinden iş birliğini derinleştirmeyi amaçlıyor. Tokayev, özellikle:
Kazakistan’daki Aktau ve Kuryk limanları,
İran’ın Amirabad ve Anzali limanları,
ayrıca Bandar Abbas ve Chabahar
arasında bağlantıların güçlendirilmesini öncelik olarak tanımladı. Bu yaklaşım, Hazar Denizi – İran – Basra Körfezi hattında alternatif ve esnek lojistik rotalar oluşturmayı hedefliyor.
Kurumsal Zemin: 2025 Mutabakatı
Taraflar, Shahid Rajaee terminali planını Nisan 2025’te İran’ın Ports and Maritime Organization (PMO) ile Kazakistan’a bağlı kamu kurumları arasında imzalanan bir yatırım mutabakat zaptı (MoU) üzerine inşa ediyor. Bu MoU kapsamında:
Limanın backshore alanında Kazak tarafına arazi tahsisi öngörülüyor,
Kazak kurumlarının 30 gün içinde ticari ve yatırım tekliflerini sunması gerekiyor,
PMO yönetim kurulu onayı sonrasında yatırım sözleşmesi imzalanması planlanıyor.
PMO geçici başkanı Saeed Rasouli, İran’ı Kazakistan için “açık denizlere açılan bir kapı” olarak tanımladı; ülkenin 1.800 km’lik kıyı şeridi ile Orta Asya için stratejik avantaj sunduğunu vurguladı.
Shahid Rajaee Limanı: Kapasite ve Güven Mesajı
Shahid Rajaee Port, Bandar Abbas yakınında, Hürmüz Boğazı’na komşu konumuyla İran’ın en kritik ticari limanı olarak öne çıkıyor. Liman, yılda 75–83 milyon ton kargo elleçliyor; bu hacim İran’ın toplam konteyner hacminin %85–90’ına, ülke toplam ticaret hacminin ise yarısından fazlasına karşılık geliyor.
Liman, 26 Nisan 2025’te yaşanan büyük patlama ve yangında en az 57 kişinin hayatını kaybettiği, 1.000’den fazla kişinin yaralandığı ciddi bir kazaya sahne olmuştu. Ancak İranlı yetkililer, olaydan günler sonra kargo operasyonlarının kademeli olarak yeniden başladığını, gümrük ve demiryolu hacimlerinin Nisan sonuna doğru olay öncesi seviyelere ulaştığını veya aştığını bildirdi. Gözlemciler, Kazakistan’ın terminal planını sürdürmesini, limanın operasyonel toparlanmasına duyulan güvenin açık göstergesi olarak okuyor.
Daha Geniş Strateji: Rusya Dışı Rotalar
Kazakistan’ın Shahid Rajaee yatırımı, ülkenin lojistik varlıkları doğrudan koridorlar üzerinde konumlandırma stratejisinin bir parçasını oluşturuyor. Kazakistan, Haziran 2025’te Gürcistan’daki Poti Limanı’nda bir multimodal terminal açarak Orta Koridor’u destekledi. Poti üzerinden taşınan yükler geçen yıl yaklaşık 4,5 milyon ton seviyesine ulaştı; orta vadede 10 milyon ton hedefi bulunuyor.
Benzer şekilde İran hattı, Kazakistan için Rusya’yı by-pass eden güney yönlü bir alternatif oluşturuyor. İran da bölge ülkelerini Shahid Rajaee ve diğer Körfez limanlarına yatırım yapmaya teşvik ediyor; Özbekistan da Shahid Rajaee’de ayrı bir lojistik merkez için mutabakat imzaladı.
Genel Değerlendirme
Kazakistan’ın Shahid Rajaee Limanı’nda özel terminal kurma planını yeniden teyit etmesi, Orta Asya’nın denize erişim mücadelesinde İran’ın rolünün giderek güçlendiğine işaret ediyor. Proje hayata geçerse, Kazakistan–Türkmenistan–İran demiryolu–denizyolu zinciri güçlenecek; Orta Asya’nın Orta Doğu ve küresel pazarlara erişimi daha çeşitlendirilmiş ve dayanıklı bir yapıya kavuşacak.
Önemli Notlar:
Kazakistan, Shahid Rajaee Limanı’nda özel lojistik terminal planını teyit etti.
Terminal, Kazakistan–Türkmenistan–İran koridorunu güçlendirmeyi hedefliyor.
Yük hacimlerinin 2030’a kadar iki katına çıkması bekleniyor.
Proje, Nisan 2025 MoU’suna dayanıyor.
Shahid Rajaee, İran konteyner trafiğinin %85–90’ını elleçlemekte.
Yatırım, Rusya dışı transit rotaların güçlendirilmesi stratejisiyle örtüşüyor.
Yazar: SedatOnat.com
