Çin, Kuzey Amerika'ya ihraç edilen fentanil öncül kimyasallarındaki ihracat kontrollerini sıkılaştırdı; iki ülke arasındaki aylardır süren ticaret çalkantısını sona erdirmeye yönelik müzakerelerde de ilerleme kaydediliyor. The New York Times'a göre Çin Ticaret Bakanlığı, üreticilerin ABD, Meksika ve Kanada'ya 13 ayrı kimyasal ihraç edebilmesi için lisans almasını zorunlu hale getirdi. Bu kimyasallar arasında yıllardır ABD genelinde aşırı doz ölümlerini körükleyen opioid fentanilin sentezinde kullanılan çeşitli öncüller bulunuyor. CDC, fentanilin 2024'te 48.000'den fazla, bir önceki yıl ise 76.000'den fazla kişinin hayatını kaybetmesine yol açtığını tahmin ediyor. Sentetik bir opioid olan fentanil, morfinden 50-100 kat, eroinden ise 50 kat daha güçlü; son on yılın en ölümcül küresel uyuşturucu krizinin baş aktörü konumunda.
Trump yönetimi, Çin'i ABD'ye yönelik yasadışı fentanil öncülü sevkiyatlarını durdurmada yetersiz kalmakla uzun süredir eleştiriyor. Başkan Donald Trump, fentanil krizini Çin'e yönelik ağır tarifelerin arkasındaki başlıca gerekçelerden biri olarak gösteriyor. Trump 2.0 yönetimi, Şubat 2025'te IEEPA kapsamında Çin'e yüzde 20 "fentanil tarifesi" uyguladı; Meksika ve Kanada'ya ise yüzde 25'lik fentanil tarifesi getirildi. ABD, küresel fentanil ölümlerinin yüzde 75'inden fazlasını oluşturuyor; başlıca giriş güzergahları ABD-Meksika sınırı (Sinaloa ve Jalisco Yeni Nesil Karteli üretimi), ABD-Kanada sınırı ve Çin'den doğrudan posta sevkiyatları. Fentanille mücadelede başlıca federal kurumlar: DEA (Uyuşturucu Yaptırım İdaresi), CBP (Gümrük ve Sınır Koruma), HSI (İç Güvenlik Soruşturmaları), ICE (Göçmenlik ve Gümrük Yaptırımı), FBI ve USPS.
Fentanil tedarik zinciri şu akışı izliyor: Çin menşeli öncül kimyasallar (NPP, 4-ANPP, 4-piperidone, norfentanil, 1-boc-4-anilinopiperidine) — Meksika'da kartel sentezi (Sinaloa Karteli, Jalisco Yeni Nesil Karteli / CJNG) — ABD'de sokak çetesi ağları üzerinden dağıtım — fentanille karışık eroin, sahte haplar ve ksylazin kombinasyonu ("tranq") olarak ölümcül kullanım. Küresel narkotik kontrol organları UNODC (BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi) ve INCB (Uluslararası Narkotik Kontrol Kurulu). Çin-ABD ikili işbirliği çerçevesi CCC (Narkotikle Mücadele Çalışma Grubu), Kasım 2023'teki Biden-Xi APEC San Francisco zirvesinde kuruldu. Ekim 2025'teki Trump-Xi APEC Güney Kore zirvesi, ticaret-fentanil müzakeresinin yeni aşamasını başlattı. Uyuşturucu kontrol mevzuatında temel kavramlar: çizelgeleme (scheduling), kontrollü madde, öncül kimyasal ve analog.
Küresel ilaç ve kimya tedarik zinciri, etkin farmasötik madde (API), ara madde (intermediate), yardımcı madde (excipient) ve bitmiş dozaj formu aşamalarını kapsıyor. Çin, küresel API ve farmasötik ara ürünlerin yüzde 40'ından fazlasını üretiyor. Sinopharm, WuXi AppTec, WuXi Biologics, Hisun Pharmaceutical, Hengrui Medicine ve Yangtze River Pharmaceutical başlıca Çin farmasötik oyuncuları; Beijing-Tianjin-Hebei, Yangtze Nehri Deltası ve Pearl River Deltası önemli kümelenme bölgeleri. Küresel büyük ilaç şirketleri arasında Pfizer, Johnson & Johnson, Roche, Novartis, Merck, AbbVie, AstraZeneca, GSK, Sanofi, Eli Lilly ve Bristol Myers Squibb yer alıyor. ABD BIOSECURE Yasası, ABD'nin WuXi ve BGI gibi Çin biyoteknoloji şirketleriyle iş yapmasını kısıtlıyor. Çin'in 13 fentanil öncülünü lisans rejimine alması, ABD-Çin "ticaret-narkotik" müzakeresinde önemli bir kazanımı temsil ediyor.
Önemli Notlar:
1. Çin, 13 fentanil öncül kimyasalı için ihracat lisansını zorunlu kıldı.
2. Lisans gereken sevkiyat hedefleri ABD, Meksika ve Kanada.
3. CDC: 2024 fentanil ölümleri 48.000'in üzerinde; 2023'te 76.000'den fazla.
4. Trump, fentanili Çin tarifelerinin başlıca gerekçelerinden biri olarak gösteriyor.
5. ABD-Çin ticaret çalkantısında çözüme doğru ilerleme kaydediliyor.
